सत्ताको खेलमा रगतको होली
नेपालको राजनीतिक इतिहास केवल शासन परिवर्तनको इतिहास होइन, यो सत्ता प्राप्ति र संरक्षणका लागि बगेको रगत, भएका षड्यन्त्र र जनताको बलिदानको पनि इतिहास हो। पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको अभियान चलाएर आधुनिक नेपालको जग बसाले, तर त्यसयता राज्यसत्ताको केन्द्रमा शक्ति संघर्ष कहिल्यै रोकिएन। राजदरबारदेखि सडकसम्म, राणादेखि राजा अनि राजनीतिक दलसम्म, सत्ताको खेलमा पटक–पटक रगतको होली खेलिएको छ। नेपाल एकीकरणको अभियान आफैं युद्ध, बलिदान र रक्तपातको श्रृंखला थियो। त्यसले राष्ट्रिय एकताको आधार निर्माण गर्यो, तर शक्ति केन्द्रित राजनीतिक संस्कृतिको बीजारोपण पनि गर्यो। एकीकरणपछि राज्यको मूल उद्देश्य जनकल्याणभन्दा पनि सत्ता टिकाइराख्ने दिशामा केन्द्रित हुन थाल्यो। परिणामस्वरूप सत्ता संघर्षको नयाँ अध्याय सुरु भयो। वि.सं. १९०३ को कोत पर्व नेपालको इतिहासमा सत्ताका लागि गरिएको सबैभन्दा भयावह नरसंहारमध्ये एक थियो। कोतमा सयौं भारदारहरूको हत्या गरेर जंगबहादुर राणाले सत्ता कब्जा गरे र एक शताब्दी लामो राणा शासनको सुरुवात भयो। सत्ता हात पार्न आफ्नै देशवासीको रगत बगाउन कुनै हिच्किचाहट नगरिएको त्यो घटना नेपाली राजनीतिमा हिंसात्मक शक्ति संघर्षको प्रतीक बन्यो।
कोत पर्वको रगत अझै सुक्न नपाउँदै भण्डारखाल पर्व भयो। सत्ता सुरक्षित राख्न थप हत्या, दमन र षड्यन्त्रको सहारा लिइयो। यी घटनाले स्पष्ट सन्देश दिए—नेपालमा सत्ताको कुर्सी केवल शासनको माध्यम होइन, जसका लागि जस्तोसुकै मूल्य चुकाउन सकिने वस्तु बनिसकेको थियो। समय बदलियो, शासन व्यवस्था फेरियो, तर सत्ताको चरित्रमा खास परिवर्तन देखिएन। २०५८ सालको दरबार हत्याकाण्ड आधुनिक नेपालको सबैभन्दा रहस्यमय र दुःखद घटना बन्यो। तत्कालीन राजा वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका अधिकांश सदस्यको हत्या भएपछि देश स्तब्ध बन्यो। सत्य अझै पूर्ण रूपमा उजागर हुन नसकेको यो घटनाले राज्यका संस्थाप्रति जनविश्वासमा गम्भीर धक्का पुर्यायो। सत्ताको केन्द्रमा रहेको दरबार नै रगतले रंगिएपछि नेपालको राजनीतिक भविष्य नयाँ मोडमा पुग्यो। त्यसपछि जनताले फेरि सडक रोजे। २०६२/०६३ को जनआन्दोलन कुनै दरबारिया षड्यन्त्रको परिणाम थिएन; यो निरंकुशताको विरुद्ध जनताको सामूहिक विद्रोह थियो। हजारौं नागरिक सडकमा उत्रिए, दर्जनौंले ज्यान गुमाए र सयौं घाइते भए। जनआन्दोलनले लोकतन्त्र पुनर्स्थापित गर्यो र राजतन्त्रको अन्त्यको बाटो खोल्यो। तर विडम्बना, जनताको बलिदानबाट स्थापित लोकतन्त्र पनि राजनीतिक स्वार्थ, सत्ता समीकरण र अवसरवादको चक्रमा अल्झिरह्यो।
आजको पुस्ताले देखिरहेको जेनजी आन्दोलन (Gen Z आन्दोलन) यही निराशा र असन्तुष्टिको नयाँ अभिव्यक्ति हो। युवा पुस्ता परम्परागत दलहरूको सत्ता केन्द्रित राजनीतिप्रति प्रश्न उठाइरहेको छ। उनीहरू भ्रष्टाचार, अकर्मण्यता र पुरानो राजनीतिक संस्कृतिविरुद्ध आवाज बुलन्द गरिरहेका छन्। यो आन्दोलनले बन्दुक वा दरबारको षड्यन्त्र होइन, चेतना र डिजिटल शक्तिमार्फत परिवर्तन खोजिरहेको छ। तर इतिहासले सिकाएको पाठ के हो भने जनताको आकांक्षा फेरि पनि सत्ताको खेलमा बन्धक बन्न नपरोस्। नेपालको इतिहास हेर्दा एउटा कटु सत्य स्पष्ट देखिन्छ—शासन प्रणाली फेरिए, पात्र फेरिए, झण्डा फेरिए, तर सत्ताको मोह उस्तै रह्यो। कोत पर्वको तरबार, भण्डारखालको षड्यन्त्र, दरबार हत्याकाण्डको रहस्य, जनआन्दोलनका सहिदको रगत र आजका युवाको आक्रोश एउटै प्रश्नतर्फ संकेत गर्छन्: सत्ता आखिर कसका लागि? यदि इतिहासबाट पाठ सिकिएन भने नयाँ नाममा पुरानै खेल दोहोरिनेछ। लोकतन्त्रको सार सत्ता कब्जा गर्नु होइन, जनताको विश्वास जित्नु हो। अन्यथा नेपालले फेरि कुनै नयाँ कोत, नयाँ भण्डारखाल वा नयाँ राजनीतिक दुर्घटनाको मूल्य चुकाउनुपर्नेछ। इतिहासको पाना रगतले होइन, उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र जनहितले लेखिनुपर्छ। नत्र "सत्ताको खेलमा रगतको होली" नेपालको स्थायी राजनीतिक यथार्थ बनिरहनेछ।
